امير جهاني

سرگروه زبان وادبيات فارسي شهرستان بهار

يكي بود يكي نبود

كليد واژه ها : زندگي نامه ، مجموعه آثار ، داستان كوتاه ، نقد آثار ، تاملات دروني

چكيده : سيد محمد علي جمال  زاده بنيان گذار داستان كوتاه در ايران و يكي از بر جسته ترين داستان نويسان معاصر است كه در زمان حيات خود به خلق آثار متعدد در زمينه ي داستان كوتاه و رمان پرداخته پرداخته اند وتاثير به سزايي بر داستان نويسان بعد از خود گذاشته اند . در اين نوشته كوتاه به زندگي نامه ومعرفي ونقد آثار او پرداخته مي شود  .

به نام آن که هستي  نام از او يافت

سيد محمد علي جمال زاده جايگاهي يكتا در ادبيات  معاصر  ايران دارد ، نقش بر جسته اش  در تجديد حيات  ادبيات كشور ما  او را در شمار يكي از نوآوران زبان امروزي فارسي قرار مي دهد ، در ضمن اونخستين  كسي بود كه فنون اروپايي نگارش  داستان كوتاه را به ما شناساند، همچنين  در ميان نويسندگان جديد ايران  وي تنها كسي است  كه اكثر كارهايش رادر خارج كشور به قلم آورده است و شگفت اين كه زندگي وروح ومحيط ايران در نوشته هاي او بيشتر احساس مي شود  .

جمالزاده شانزده  ساله  بود كه ترك وطن كرد ، ولي اين گونه كه پيداست نقشي كه تربيت ومحيط زيست دوران كودكي بر ضمير اونهاد زدودني نبود .

پدرش ، سيد جمال الدين اصفهاني ، يكي از واعظان نسبتاً روشن بين دوره مشروطيت بود ، سيد جمال الدين  در نهضت مشروطيت با ايمان وشهامت در راه آرمان مردم مردم مبارزه كرد وسرانجام بر اثر زهر در زندان جان سپرد ، جمال زاده در سال (1271-1892) در اصفهان به دنيا آمد وتحصيلات متوسطه خود را در 1908 در آنطورا مدرسه اي كاتوليكي  در نزديكي بيروت كه توسط مبلغان لازاريست  اداره مي شد آغاز كرد . از لبنان پس از اقامتي در كوتاه در مصر ، به فرانسه ( 1910) و سپس به سويس رفت ودر آن جا در دانشگاه لوزان به تحصيل حقوق پرداخت .

در جنگ جهاني  اول جمال زاده به گروه مليون ايراني در برلين پيوست .در سال  1916 اونوشته ايي به نام « وقتي ملتي اسير مي شود  » در مجله ي كاوه به چاپ رساند، در همين سال ها او نخستين اثر خود « گنج شايگان را  يا اوضاع  اقتصادي ايران » را منتشر كرد .

كار داستان نويسي جمال زاده با انتشار « فارسي شكر است  » آغاز شد اين نخستين  داستان كوتاه دوران جديد بود كه موفقيتي بزرگ كسب كرد . اين داستان همراه پنج داستان كوتاه ديگر در سال 1300 در مجموعه ي مشهور يكي بود و يكي نبود منتشر شد .

مرحله  بعدي و بسيار طولاني زندگي جمال زاده اقامت  اودر سويس بود . به طور كلي تحول وبالندگي داستان نويسي ايران را ميتوان در سه مرحله پژوهيد :

1- از سال 1286 ش سالي كه نخستين قطعات روايي دهخدا در صور اسرافيل نتشر شد تا سال 1300ش  يعني سال انتشار مجموعه يكي بود يكي نبود  از محمد علي جمال زاده .

2- از سال 1300 ش . يعني هنگامي كه نخستين مجموعه داستان صادق چوبك با عنوان خيمه شب بازي  منتشر شد  .

3- از سال 1324 ش به بعد .

مجموعه داستان كوتاه يكي بود يكي نبود كه حاوي شش داستان به نام  فارسي شكر است ، رجل سياسي ، دوستي  خاله خرسه ، درد دل  ملا قربانعلي ، بيله ديگ بيله چغندر و ويلان  الدوله با بهره گيري سنجيده  از واژگان  عاميانه  ونيز استفاده از داستان كوتاه براي نقد و تعليم اجتماعي فرايند ي جديد در كشور پديد آورد .

جمال زاده  آثار ديگري نيز منتشر ساخت  كه تقريباً همه از سال ( 1321- 1942 ) به بعد بود  وداستان هاي  كوتاه  رمان ، مقالات  روزنامه اي ، ترجمه  از زبان  هاي اروپايي را شامل مي شد.

در چارچوب  صحنه  ادبي جهان ، انتشار نخستين  مجموعه داستان جمال زاده  معني ومفهوم اندكي داشت . اين مجموعه در محافل از تاريخ وعلوم اجتماعي  و پختگي و پروردگي كامل ادبي ، توانست  نثر فارسي را از نثري تاريخي ودانش فروشانه  به نثري طنز آميز وفراگير ارتقا دهد .

اين مجموعه داستان كوتاه ، نخستين تلاش هنرمندانه موفق در نكته چيني هاي اجتماعي به نثر فارسي بود .در حقيقت  خشم وخصومتي  كه اين مجموعه حتي عليه خود نويسنده  بر انگيخت ، شاهد صادق  بر حقانيت  آنها بود . طنز تلخ نقادانه اگر مشمول حقانيتي  نباشد ، خصومتي بر نمي انگيزد .

حقوق زنان وضرورت اصلاحات اجتماعي وافلاس نظام هاي حكومتي از مدت ها پيش مضمون اصلي ومحور  توجه  شعر نقادانه و رمان هاي تاريخي بود . جمال زاده اين نشانه ها را در حيات معاصر ايران به مثابه علائمي او را در رمانهايش چون داستان كوتاه با بيماري هاي اجتماعي و فروماندگي فرهنگي سروكار دارد اما تنها مجموعه يكي بود  يكي نبود  توانست روح مخاطبان فارسي زبان را تسخير كند 

جمال زاده  در داستان هاي يكي بود يكي نبود براي نخستين بار زبان مردم عادي كوچه و بازار را  در ادبيات داستاني به كار  گرفت واين خود سر آغاز تحول شگرفي  در حيات داستان  نويسي معاصر ايران شد .پس از او نويسندگان  ديگري از جمله صادق هدايت ، بزرگ علوي ، جلال آل احمد ، صادق  چوبك و .... هر يك به تجربيات  تازه اي در زمينه داستان كوتاه دست يافتند .

گروهي آن را به بي ذوقي وبي سليقگي نويسنده نسبت دادند كه فن نويسندگي راتا حد قبول و پسند عامه تنزل داده وبه آداب جامعه ايراني اهانت كرده است اما اكثريت خوانندگان دريافتند كه اين داستان هاي كوتاه آزمايش جديدي است در ادبيات ايران كه از حيث سبك انشاء مي خواهد اوضاع واحوال وحوادث را راست ودرست وچنانكه بوده توصيف كند واز لحاظ مضمون مي كوشد تا اعمال دوره خود كامي وناروايي را به  باد انتقاد بگيرد  .

پس از توفيق نخستين داستان هاي كوتاهش جمال زاده در بيست سال بعدي از فعاليت ادبي دست كشيد اوبعد از سكوت  بيست ساله ، فعاليت هاي ادبي خود را دوباره بعد از شهريور بيست از سر گرفت، نخستين  اثر تازه اش دارالمجانين  ( 1321) رمان دوم او قلتشن ديوان ( 1325) صحراي محشر (1326) وراه آب نامه  ( 1327 ) .

به طور كلي ، تفاوت  چشمگيري ميان داستان هاي اوليه جمال زاده ونوشته هاي ادبي اووجود دارد . رمان دوجلدي اوبه نام سر و ته يك كرباس ( 1335 ) منتشر شد .جمال زاده گذشته از داستانهاي  بلند ، چهار مجموعه داستان كوتاه  هم در سال هاي پيش از جنگ منتشر كرد كه عبارتنداز : سر گذشت عمومي حسينعلي  ( 1331) تلخ و شيرين ( 1335 ) كهنه ونو  ( 1338)  وغير از خدا هيچ كس نبود       ( 1339) جمال زاده فرانسه ،آلماني و عربي خوب مي دانست  وبا اين دانش تعداد زيادي كتاب ومقاله به فارسي ترجمه كرد .

از جمله تاملات  و دغدغه هاي  جمال زاده كه در آثارش منعكس مي گردد يكي تراژدي محصلان بر گشته از فرنگ كه نشانگر مشكل اجتماعي عمده اي در ايران در حال گذر وانتقال است .مضمون مشابه ديگر در آثار جمال زاده انتقاد اجتماعي واظهار نظر هاي كلي در باره اوضاع واحوال آغاز قرن بيستم وسر انجام  دل مشغولي ديگر او زبان بود  .

پيش از جنگ جهاني اول ، هنگامي كه جمال زاده براي هميشه ايران را ترك مي كرد ، وضع زبان فارسي آشفته بود عده اي سبك قديم نويسندگي  را به كار مي برند وديگران هواداران  انديشه ي نوعي تجديد حيات ادبي ، در راه شيوه  ي بياني ساده تر ودقيق تر مي كوشيدند. جمال زاده  در اين شرايط دست به نوشتن يكي بود  يكي نبود  وشروع به اصلاح زبان وآوردن شيوه بياني مناسب زمان نمود  .

خصوصيت نثر داستاني جمال زاده  عبارت است از :

1- بافت زبان ، بافت  ساده اي است به عبارت ديگر زبان داستاني را  به زبان محاوره نزديك مي كند .

2- استفاده از كلمات واصطلاحات  وضرب المثل هاي عاميانه ، جمال زاده  ، بيشتر به  زبان متداول پايتخت  توجه دارد كه گاهي اصطلاحات وضرب المثل هاي اصفهاني را نيز همراه آن مي كند  .

 

فهرست و منابع و مآخذ :

1- آژند  ، يعقوب ، انواع  ادبي در ايران  امروز ، تهران  ، 1383 ، نشر قطره

2- كامشاد،  حسن ، پايه گذاران  نثر  جديد فارسي ، تهران ، 1384 ، نشر ني

3- مير صادقي  ، جمال ، ادبيات داستاني ، تهران ، 1365، موسسه فرهنگي وماهور

4- يا حقي ، محمد جعفر ، چون سبوي تشنه ، تهران ، 1375، جامي

5-  رستگار فسايي ، منصور ، انواع نثر فارسي ، تهران ، 1380 ، سمت