جلوه های ققنوس در ادب فارسی

نوشته ی :

                                     دکتر هادی حاتمی ( دبیر شهرستان ملایر )

 

«ققنس ياققنوس (معرب كلمه‌ي يوناني كوكنوس kuknos )مرغي است به غايت خوش‌رنگ وخوش آواز،كه درسرزمين هنداست.منقاراوسيصدوشصت سوراخ دارد.دركوههاي بلند مقابل باد مي نشيندوصداهاي عجيب وغريب‌ازمنقاراوبرمي آيد وبه سبب آن مرغان بسياري براوجمع مي آيند واوچندتاراگرفته طعمـــــه‌ي خود سازد.اوراتوالدنيست.چون هزارسال بگذرد وعمرش به آخرآيد،هيزم بسيار گردكند وبربالاي آن نشيندوسرودن آغازكند ومست گردد وبال برهم زندوازآن آتش افروخته گرددواودرآتش خويش بسوزد وازخاكسترش‌بيضه‌اي پديد آيدوازآن‌بيضه‌ققنسي ديگردروجود آيد.گويندموسيقي‌را ازآوازاودريافته اند.

«جي.سي.كوياجي»،محقق هندي،مي گويد:ققنس دراساطير چين  پرنده اي ايزدي است وتنها نسبت به درختان فروتني مي كند.پاروي زمين نمي گذارد بلكه درنزديكي زمين پروازمي كندوآشيانه‌ي خودرابـربام قصرهاي پــادشاهـان مي سازد.»(1)

  يكي اززيباترين جلوه هاي ققنوس درادبيات فارسي در«منطق الطير»است.آن جاكه«هدهد»درجواب پرنده اي كه ازمرگ مي هراسد،دربيان اين كه هركه زاد مي ميرد،تمثيل ققنوس رامي آوردوققنوس راچنين توصيف مي كند:

 هست ققنس طرفه مرغي دلستان

موضـع ايـن مـرغ درهنـدوستــان

قـرب‌صـدسوراخ درمنقــاراوست

نيست‌جفتش،طاق بودن كاراوست

هست درهـرثـقبـه آوازي دگـــر

زيــــرهــرآوازاو رازي دگـــــــر

چــون بـه هرثـقبـه بـنـالد زارزار

مـرغ وماهـي گـردد ازوي بي قرار

جمله‌ي پـرنـدگـان خـامش شوند ‌

درخـوشي بـا‌نـگ اوبـي هش شوند

فيـلسوفي بـود دمسازش گـــرفت

عـلـم موسيـقي زآوازش گــرفت...(2)

وبعدازاين ابيات كيفيت مردن ققنوس رابيان مي كندكه دربالا گفته شد.

ققنوس درشعرمعاصرنام اولين شعرآزاد «نيما يوشيج» است.«ققنوس وصف حال سمبليكي از خودنيماست وموقع ومقام اوبه عنوان شاعرسنت شكن ونيزنسبت اوباشاعران ديگر،وپيش بيني سرنوشتي كه درانتظاراوست.حكايت ققنوس‌كه «عطار»در«منطق الطير» آورده است.الهام بخش نيمادرشعراست.امانيماققنوسي راكه خويشتن رادراو مـي بـيـنـد وصـف‌مي‌كند نه ققنوسي راكه جداازاومرغي است كه درافسانه‌ هستي دارد:

«ققنوس،مرغ خوشخوان،آوازه‌ي جهان

آواره مانده ازوزش بادهاي سرد،

برشاخ خيزران

بنشسته است فرد

برگرداوبه هرسرشاخي پرندگان.»(3)

جالب است بدانيم كه نيما بعدازسه سال خاموشي درسال 1316دوشعرسرود يكي سنّتي ويكي هم «ققنوس»،اولين شعرآزاد خود. ققنوس اولين شعرنيمايي،ققنوسي كه ازخاكستر ققنوس شعرسنّتي زاده شد.

«ققنوس درباران»نام يكي ازمجموعه شعرهاي «احمدشاملو»ست.«ققنوس درباران كنايه‌ي طرفه اي اززندگاني اوست»(4).همان‌گونه‌كه براي نيمابـود.«ققنوس‌شعرشاملودرزيرباران وتازيانه‌ي‌برق وباد،پرپرمي زند.

          اين جاست كه شعله هاي جان شاعربه افسردگي مي گرايدوباران برشعله ها يكريزمي بارد.شاعري كه دروجودش آتش همه‌ي عصيان هابود،اكنون دردمندانه مي گويد:«آنچه جان ازمن همي ستاند،دشنه اي باشداي كاش،يا خودگلوله اي!»واين سخن چه دردناك است براي شاعري‌كه آرزوداردفرياددردخودرادرنعره‌ي طوفان رهاكند…ولي واقعيت هاي تلخ زمانه،مجال فراهم آمدن اين آرزوها راازشاعرمي گيردواورابه ژرفاي نوميدي ازخويش مي كشاند.»(5)

 

زنده ياد«منوچهرآتشي»نيزشعري داردبانام«مرغ آتش»،پرنده اي تنها وغمگين، نماد شاعري تنهاكه ازسرنوشت خويش درفغان ودرغوغاست هيچ كس سراغي ازاونمي گيرد،سرگذشت خويش رابه مويه هاي غريبانه بازگو مي كند:

   «من مرغ آتشم –همه پرواز-

            اينك نشسته‌ام-همه اندوه-

             چشمم فسردزين ره متروك

            جانم فسرد زين شب مكروه

            زين سردخانه،قلبم خشكيد

             زين خواب ياوه،بالم فرسود

            آن دودقصه هاكه سرودم

            اشكي زهيچ چشمي نگشود»(6)