گروه ادبیات استان همدان

عنوان:

تأثيرِ محتواييِ سبک خراساني بر قصايد ملک­الشّعرا­ بهار و اشعار مهدي اخوان ثالث

نگارش:

رضوان غلامعلي

دبیر ادبیات ناحیه دو2 همدان

سال تحصیلی 90 -89

چکيده

اين مقاله براي بررسي تأثيرِ محتواييِ سبک خراساني بر قصايد ملک­الشّعرا­ بهار و اشعار مهدي اخوان ثالث، پس از نگاهي اجمالي به زندگي اين دو شاعر و معرفّي مختصر سبک خراساني، سه ويژگي برجسته­ي محتوايي در سبک خراساني شامل واقع­گرايي، اشاره به عقايد مزديسني و جنبه­ي تعليمي را در اشعار آنها کاويده است. ضمناً در هر قسمت از شاعران  کهن سبک خراساني هم غافل نبوده است. آوردن نمونه­هاي شعري به جذابيت اين مقاله کمک شاياني کرده است.

کليدواژه­ها:

سبک خراساني، واقع­گرايي، عقايد مزديسني، جنبه­ي تعليمي، ملک­الشّعراي بهار، اخوان ثالث.

مقدّمه

بررسي آثار و اشعار دو شاعر نام­آور و ارجمند معاصر، ملک­الشّعرا بهار و مهدي اخوان ثالث که يکي زمينه­ساز تحوّلِ سبک شعر از سنّتي به نيمايي و ديگري مهم­ترين ميراث­دار شعر نيمايي است، کار بسيار دشوار وگسترده­اي به نظر مي­رسد. به ويژه که هر دوي اين بزرگان برخاسته از خطّه­ي ادب پرور خراسان هستند و هريک در زمينه­هايي از اوّلين سبک شعري زبان فارسي ـ سبک خراساني ـ تأثير پذيرفته­اند.

نظر به تفاوت و تشابه کار بهار و اخوان و زمينه­هاي مشترک آثار آنها با سبک خراساني، در اين مقاله پس از اشاره­ي کوتاه به زندگي و شخصيّت اين دو شاعر و معرفي سبک خراساني، به بررسي ويژگي­هاي مشترک آثارشان با سبک خراساني به لحاظ محتوا و در زمينه­هاي واقع­گرايي، عقايد مزديسني و جنبه­ي تعليمي مي­پردازيم.     

زندگي­نامه­ي ملک­الشّعراي بهار

محمّدتقي بهار فرزند ملک­الشّعراي صبوري در دوازدهم ربيع­الاوّل سال 1304 ق مطابق با 20 آذر 1265 در مشهد به دنيا آمد. بهار در 18 سالگي ملک­الشّعراي آستان قدس رضوي شد. در 1328 ق. روزنامه­ي نوبهار را منتشر کرد.

     در 1299 ش، مشهد را ترک گفت و به عنوان  نماينده­ي مجلس به تهران آمد... او شاعري ملّي، روزنامه­نويسي موفّق و اديبي نام­آور بود که به سياست روي آورده بود. بهار در سال 1334ق جمعيّت «دانشکده»  را به وجود آورد در 1336ق مجلّه­ي دانشکده را که از مهم­ترين مجلّات آن زمان بود منتشر کرد. بهار در ارديبهشت 1330ش درگذشت و در شميران به خاک سپرده شد. (1)

زندگي­نامه­ي اخوان   

مهدي اخوان ثالث(م.اميد) در سال1307 ش در توس مشهد متوّلد شد .زندگي اخوان در مجموع در دوره­هاي پر تلاطمي از حرکت­هاي سياسي و اجتماعي گذشته است، از اين رو شعر اخوان، ما را با دوره­اي از تاريخ آشنا مي­کند. (2)

     اخوان در سال1330  مجموعه­اي از شعرهاي کلاسيکش به نام ارغنون را چاپ کرد، با نيما آشنا شد و به شعر نو روي آورد. (3)

     مجموعه­ي زمستان را در سال1335 و در سال1338 مجموعه­ي شعر «آخر شاهنامه»، و بهترين دفتر شعري خود را «از اين اوستا» در سال1344 چاپ و منتشر کرد.

     در سال­هاي بعد از 1357 کتاب­هاي «درخت پير و جنگل» ، «آورده­اند که فردوسي» ، «بدعت­ها و بدايع نيمايوشيج» ، «دوزخ اما سرد» ، «در حياط کوچک پاييز در زندان» ، «زندگي مي­گويد اما باز بايد زيست...» و «ترا اي کهن بوم و بر دوست دارم» را چاپ و منتشر کرد. اخوان در چهارم شهريور ماه 1369 «بودن و سرودن» را وادع گفت و در کنار آرامگاه حکيم فردوسي به خاک سپرده شد.» (4)

سبک

 سبک در فرهنگ معين اين چنين معني شده است:

 «1- فلز ذوب شده را در قالب ريختن. 2- طرز، روش، شيوه. 3- روش خاصّي که شاعر يا نويسنده ادراک و احساس خود را بيان مي­کند، طرز بيان ما في­الضمير» (5)

سبک خراساني

«سبک شعر فارسي دري، را از آغاز نيمه­ي دوم قرن سوم تا پايان قرن پنجم سبک خراساني مي­نامند. سبک خراساني به لحاظ تاريخي سلسله­هاي طاهري، صفاري، ساماني و غزنوي را در برمي­گيرد البتّه بحث اصلي مربوط به دوره­ي سامانيان و غزنويان است.» (6)

از جمله نمايندگان اين سبک رودکي، شهيد بلخي، عنصري، فرخي، منوچهري و انوري را بايد نام برد.» (7)

واقع­گرايي در سبک خراساني

شعر اين دوره شعري واقع­گراست و اوضاع دربارها، محيط زندگي، روابط ارباب و کنيز و غلام و تفريحات و ماوَقَع لشکرکشي­ها و جنگ­ها را منعکس مي­کند ـ به طوري که از برخي از اشعار عنصري مي­توان لشکرکشي و حوادث جنگي را به نحو دقيق تاريخي استخراج کرد ­ـ و در آن از امور ذهني و خيالي خبري نيست. قصيده­ي معروف او به مطلع زير:

           چنين نمايد شمشير خسروان آثار                          چنين کنند بزرگان چو کرد بايد کار      (8)

واقع­گرايي در قصايد بهار

مي­توان مواضع انتقادي را مصداق بارز واقع­گرايي در آثار وي دانست که طيف گسترده­اي از آحاد جامعه­ي عصر خويش را دربرمي­گيرد. او از حاکمان شروع مي­کند، به طبقه­ي خواص مي­پردازد و حتّي طبقات فرودست - عوام - را هم از ياد نمي­برد و جهل اين دسته را نه تنها ناشي از بي­عدالتي و بي­توجّهي سران مملکت به تحصيل و ترويج علم بلکه از فرهنگ پوسيده و اعتقادات خرافي و مقلّدانه­ي آنها مي­داند که خود نشاني از واقع بيني و به نوعي همه­جانبه­نگري او دارد.

     بخش مهمي از انتقادات بهار در آثار ادبي خود به قد برافراختن مقابل حاکمان و ظالمان اختصاص يافته است. وي با تهوّر و صراحت بي­سابقه­اي به اين زورمندان تاخته است:

                                      پهلوي تاج به سر گر نهد از بدکاري­ست     نيست آن تاجگذاري­که کُلَه ­برداري­ست

                                      حبس و تبعيد و زبان بستن و مردم کشتن                          بهر تحصيل شهي، زشتي و بدکرداري­ست...

                                                                                                                                (ديوان، 396)

 روي ديگر انتقادات بي­پرده­ي بهار، به مردم برمي­گردد؛ چه آن­جا که خواص را خطاب مي­کند:

    کيست آن کس که ز بيداد خواص است خلاص          داد   از   دســـــت  خــــواص

                                                                                                                         (ديوان، 274)

          چه آنجا که فرهنگ عمومي را نشانه مي­رود:

          اين دود سيه­فام کـه از بــام وطـــن خـاست             از مـاسـت کــه بـر مــاســت

                                                                                                                        (ديوان، 276)

و چه آن­جا که به مبارزه با خرافه و تعصّب و جهل، نيش طعن و تمسخر را جايز مي­شمارد:

بهار در قصيده­اي که مخاطب آن مردم متعصب هستند برخي از نمودهاي عزاداري آنان در روز عاشورا را از نظر دين جايز نمي­ديد و قابل انتقاد مي­دانست.

     اي سفيهان بهرخود هم اندکي غوغا کنيد             حـال خود را ديده، واغوثا و واويلا کنيد...

          خود کشي باشد قمه بر سر زدن، آن تيغ تيز          بر سر دشمن زنيد وخويش را احيا کنيد...

     خلق ايران دسته­اي دزدند و بـي­دين، دسـتـه­اي           ســينه­زن، زنجيرزن، قداره­زن، مـن بـا کـيم؟!...

                                                                                                                        (ديوان، 406-405) 

در جواني علاقه­ي او به ديانت نمايان است اما با خرافات مخالفت مي­ورزد و آن را به مسخره مي­گيرد، چنانکه تصوير جالبي که در قصيده­ي «جهنّم» از اين منزل وحشت و جهالت عرضه مي­کند از کنايه و ريشخند آکنده است. (9)

        جز شيعه هر که هست به عالم خداپرست                       در دوزخ است روز قـيـامت مـکـان او

         وز شيعه نيز هر که فکل بست و شيک شد                        سـوزد بـه نـار، هيکل چون پرنيان او...

                                                                                                                                               (ديوان، 200)  

     واقع­گرايي در اشعار اخوان

اگر اخوان را از منظر واقع­گرايي نگاه کنيم، بايد به سراغ کدام­يک از اشعار او برويم؟  يا به عبارت بهتر اگر واقع­گرايي اخوان را بپذيريم، او چگونه اين جهت­گيري را در شعر خود به ما نشان مي­دهد؟ بي­ترديد اخوان شاعري متعهّد است چنان­که در مورد شعرش مي­گويد: «شعر نيست،/ اين عيارِ مهر و کين مرد و نامرد است./ بي­عيار و شعر محضِ خوب و خالي نيست.»

          تعهّد در جامعه­اي همچون جامعه­ي اخوان چگونه رخ مي­نمايد؟ در دوره­ي اخوان هيچ شاعر متعهّدي را سراغ نداريم که روشي به­غير از «واقع­گرايي» را انتخاب کرده باشد که البتّه بديهي است؛ميوه­ي چنان درخت فقيري از نظر اجتماعي- سياسي همين است.

          اگر واقع­گرايي وجه اشتراک شاعران متعهّد دوره­ي اخوان است، شيوه­ي پرداختن به آن درست وجه افتراق آنان است. اخوان تصويرگر خشونت­ها و زشتي­ها و دردها و آلام انساني مي­شود، خودش مي­گويد: «من مي­خواهم که ما مردم فراموش نکنيم که در چه وضع ناگوار و حال شوم و زشتي به سر مي­بريم.» همين عبارت کوتاه و ساده، با منطقي کوبنده به ما مي­فهماند که زشتي­ها و پليدي­ها و نابهنجاري­هاي اجتماعي، واقعيّات تلخي هستند که الزاماً بايستي به کمک جاذبه­هاي هنري به مردم منتقل شوند. چندان راه حلّي ارائه نمي­دهد؛ تصويرگري مي­کند و معرّفي وضع موجود:

          هان کجاست؟

          پايتخت اين بي­آزرم و بي­آئين قرن.

          کاندر آن بي­گونه­ئي مهلت

          هر شکوفه­ي تازه­رو بازيچه­ي بادست.

          همچنان که حرمت پيران ميوه­ي خويش بخشيده

          عرصه­ي انکار و وهن و غدر و بيدادست. (آخر شاهنامه، 81)

معرّفي مي­کند: اين قرن، بي­آزرم و بي­آئين است، در آن هر شکوفه­ي تازه­رويي بازيچه­ي باد است و حرمت پيران ميوه­ي خويش بخشيده عرصه­ي انکار و وهن و غدر و بيداد است. و تماماً با تصويرسازي.   

او در «قصيده»اش در مجموعه­ي «آخر شاهنامه» مي­گويد:

          در شب قطبي،

          ... زي شبستان غريب من

          ...برگ زردي هم نيارد

          باد ولگردي،

          شب، قطبي است، باد ولگردي هم برگ زردي به جانب شبستان غريب شاعر ما نمي­آورد چرا؟ به قول شهريار بايد: «از محيط خفقان­آور تهران پرسيد.» (10)

     در سراسر شعر زمستان  اين تصوير خفقانِ سرد به وضوح ديده مي­شود نظير:

     سلامت را نمي­خواهند پاسخ گفت.

     هوا دلگير، درها بسته، سرها در گريبان، دست­ها پنهان،

     نفس­ها ابر، دل­ها خسته و غمگين...    (زمستان،99)

عبارت­هاي کوتاه قصد آن را دارند تا به­سرعت وبا ريتمي تند فضاي کلّي جامعه را توصيف کنند.شاعر با عبارت­هاي بسيار دقيق دست بر همان جاهايي مي­گذارد که بايد. فقط در چند سطر همه­ي آنچه را که در جامعه­ي خود مي­بيند مي­گويد.

     در شعر «چاووشي» ترس و بي­اعتمادي را چنان آميخته با جان خود مي­داند که حتّي از سيلي­خور هم وحشت مي­کند. شاعر آن بي­اعتمادي نسبت به اتّفاقات جاري را با واقع­گرايي تمام نمايش مي­دهد چنان­که ترس خود از  سيلي­خور هم پنهان نمي­کند و به بلندپروازي نمي­پردازد:

     من اينجا از نوازش نيز چون آزار ترسانم

     ز سيلي­زن، ز سيلي­خور،

     وزين تصويرِ بر ديوار ترسانم  (زمستان، 150)

در شعر آواز کَرَک بسته بودن هر دري را به خوبي نشان مي­دهد:

     - «... بَده... بَدبَد... ره هر پيک و پيغام و خبر بسته است 

     نه تنها بال و پر، بال نظر بسته است. ..» (زمستان، 141)

تمام شعر اندوه هم يادآور چنين فضايي است:

     نه صداي پاي اسب رهزني تنها؛

     نه صفير باد ولگردي،

     نه چراغ چشم گرگي پير. (زمستان، 83)

که تمثيل­وار اوضاع بي­سامان و تأسف­بار ابران را با استفاده از تصاويري بديع نشان مي­دهد. استفاده از نماد، روش ديگر اخوان براي تصويرسازي از واقعيّت­هاي موجود است که در ذهن خود دارد.

و آنجا که در پي ستايش عزت و آزادگي برمي­آيد، وضعيت «سگان» جيره خوار و مسخ شده را در مقابل گرگ­هاي رنجور ولي «آزاد» در شعر «سگ­ها و گرگ­ها... با طنزي تلخ و تکان دهنده به رخ مي­کشد و از زبان سگ­ها، اين جامعه­ي فروريخته را به سخره مي­گيرد:

     - «وز آن ته­مانده­هاي سفره خوردن،»

     - «وگر آنهم نباشد، استخواني.»

     - «چه عمر راحتي، دنياي خوبي،

            چه  ارباب عزيز و مهرباني!»  (زمستان، 66)

     ششصد هزار انسان، که برخيزند و خسبند

     با بانگ محزون و کهنسال نقاره

     دايم وضو را نو کنند و جامه کهنه

     از ابروي خورشيد تا چشم ستاره

     وز حاصل رنج و تلاش خويش محروم.  (زمستان، 59)

که بازهم براي مواجهه­ي مؤثّر با وضعيت آزار دهنده­ي جامعه، متوسّل به طنزي تلخ و گزنده مي­شود که با «تضاد» موجود در مصراع سوم برجسته­تر مي­شود.

وجود پند و اندرز در سبک خراساني

شعر اين دوره از پند و اندرز خالي نيست ولي اين پندها بيشتر جنبه­ي عملي و ساده دارند و يادآور پندهايي هستند که از بزرگان ايران باستان چون انوشيروان و بزرگمهر مانده است حال آن که پندهاي امثال خاقاني و سنايي جنبه­ي شرعي و عرفاني دارند و نسبت به پندهاي اين دوره تجريدي و پيچيده است. (11)

       ز من راز خويش ار نداري نـگاه                       نگه داشتن رازت از من مخواه

                                                                                  (ابوشکور)

    چنين گفت خسرو که مـردن به نـام                         به از زنده، دشمن بدو شاد کام

    سخندان نگفت اين سخن بر فسوس                        که دستي که نتوان بريدن ببوس

                                                                                                    (شهيد بلخي، ترجمان­البلاغه، 52)

  به روز نيک کسان گفت تا تو غم نخوري              بسـا کسـا که بـه روز تـو آرزومـنـدســت 

                                                                                               (رودکي) (12)

جنبه­ي تعليمي اشعار بهار

     پاکيزه و رخشنده شود نفس به تعليم                  چونان که گوارنده شود آب در آوند(ديوان، 574)  

     شعر تعليمي يکي از گسترده­ترين اقسام شعر و ادبيّات ماست و ما در اين زمينه شاهکارهايي چون «بوستان، مخزن­الاسرار، مثنوي، حديقه و اشعار بهار و پروين را داريم...» (13)

     در کشور ما شاعراني مخالف استبداد، و هواخواه مشروطه و آزادي بودند مانند بهار، دهخدا، اديب­الممالک، عشقي و اشرف­الدين حسيني (نسيم شمال). اشعار سياسي و ميهني شاعراني مانند بهار را هم مي­توان غنايي و «شبه حماسي» دانست و هم آنها را اشعاري تعليمي شمرد... بهار و اديب­الممالک و فرخي يزدي و نيما و اخوان ثالث و بسياري ديگر نيز از شاعران، اجتماعي و متعهدند که اشعار شخصي و غنايي نيز دارند و بي­شک، شعري که متعهّد باشد و هنري که ارزش اخلاقي و اجتماعي داشته باشد اهميّت بيشتري دارد زيرا داراي دو جنبه است: هم جنبه­ي زيبايي و هنري دارد و هم جنبه­ي اجتماعي و اخلاقي، در حالي که «اشعار غير متعهّد» تنها   جنبه­ي هنري دارند و بس... و جمع شدن اين دو در يک جا ارزش هنر را دوچندان مي­کند. «حماسه­هاي ملّي و اساطيري و تاريخي، به هنگام پيشرفت جوامع و بيداري مردم، جاي خود را به رمان و نمايشنامه و شعر تعليمي و آثار مبارز و وطني و شبه حماسي مي­دهند چنانکه امروز در ايران به جاي داستانهاي حماسي، قصايد و قطعات وطني و اجتماعي بهار و پروين ديده مي­شود...» (14)

در انتقاد از اعمال مستبدانه­ي «محمّدعلي شاه» در ترکيب­بند مفصّلي تاريخچه­ي ايران را مختصراً به رشته­ي نظم درآورده و او را نصيحت کرده است:

     پاسبانا تا به چند اين مستي و خواب گران پاسبان را نيست خواب، از خواب دست بردار هان!...

     پند بپذير اي ملک زين پاک­گوهر رايــگان نـيـکي از زشـتان مجوي و ياري از همسايگان...

در پايان مجدّداً شاه را به عدل وداد براي آبادي کشور دعوت مي­کند:

     خيز و از داد و دهش آباد کن اين خانه را        و اندک اندک دور کن از خانه­ات بيگانه را

                                                    (همان، 149-118)

     اما اندرزگويي بهار به حاکمان ختم نمي­شود و حتّي در مسائل روزمره­ي مردم نيز نياز به پنددهي را احساس مي­کند:

     بــه ورزش گــراي و ســرافـراز باش          کــه فــرجـام سستي سرافکندگي است

                                                                                                                  (همان، 605)

جنبه­ي تعليمي در اشعار اخوان 
نيما در نامه­اي به پرويز ناتل خانلري در 1310 مي­نويسد:

«ما در عهد توسعه و تكامل هستيم. نه پارازيت و خوشگذران بودن مثل خيام، نه مداح بودن مثل عنصري و نه مبلّغ اخلاق بودن مثل سعدي و نه مثل ديگران صوفي بودن را بايد درخواست كرد.» (15)
     نيما اين قضاوت‌هاي نسنجيده را به گوش پيروان جوان خود از جمله شاملو فروخوانده و آنان نيز همان حرف‌ها را تكرار كرده‌اند، بي‌آن‌كه به نقش اخلاق و شيوه‌هاي جديد پرداختن به اخلاقيات در ادبيّات غرب توجّه كرده باشند و توجّه كرده باشند كه خود نيز به شيوه­‌هاي تازه همانند نيما همان كار را مي‌كنند... سعدي در زمان خود با، نوترين شگردهاي ادبي زمان خود همان كاري را كرده است كه نويسندگان امروز با شگردهاي تازه­ي امروز. (16)

     جالب اين که در همين نامه از او مي­خوانيم:
      «نويسنده­ي امروز اخلاق لازم دارد و علم و قدرت، هركدام لازم و ملزوم همند.» (17)

     عليرغم مخالفت­هاي نيما با ادب تعليمي و پند و اندرز در شعر، خود او در سروده­هايي نظير «آي آدمها» و «مرغ آمين» شاعري است ناصح و منادي اخلاق.

     اما اخوان­ثالث شاگرد وفادار نيما هم در آثار خود به پند و اندرز روي مي­آورد ـ فارغ از اين که در اين مورد چه نظر مشخّصي دارد ـ که از آن دست مي­توان به اشارات وي به اعتقادات مزديسني و به نوعي تلاش در جهت ترويج آن و شعرهايي نظير «فرياد» که مضموني شبيه «آي آدمها» ي نيما دارد، اشاره کرد.

     البتّه نبايد فراموش کرد که فضاي يأس و به دنبال آن تسليم اخوان در برابر شرايط زمان به مثابه روشي براي برخورد با مسائل روز، او را از اميدواري لازم جهت پرداختن به تعليم و اندرز کمي دور مي­کند.

اشاره به آيين مَزدَيَسني و سنّت­هاي ايران باستان

با وجود نفوذ زبان و ادب عربي در شعر فارسي، شاعران سبک خراساني(نيمه­ي دوم قرن سوم تا پايان قرن پنجم)  هنوز آيين باستاني خويش را هم از ياد نبرده­اند و گاه­گاه اصطلاحات آن را در شعر مي­آورند:

     چو گلبن از گل آتش نهاد عکس افکند                  بـه شـاخ او بـر دراج شد ابستاخوان

(ابوطاهر  خسرواني) (18)

آيين مزديسني در قصايد بهار

آيين مزديسني در آثار بهار در حدّ اشاره، احترام و علاقه است که آن هم ريشه در اطّلاعات و دانش وي دارد.

     زگلبن دميد آتش زردهشت                  بر او زندخوان خواند پازند و زند    

     (زندخوان: لقب بلبل است ـ زند: کتاب زردشت ـ پازند:تفسير زند)                        (ديوان، 611)

     اين هزاره­ي تو همانا جنبش «هوشيدر» است       کز خراسان رخ نمايد بر جهان ماء و طين    

                                                                                                                    (ديوان، 578)

     (هوشيدر: نخستين موعود مزديسناست که در آخرالزّمان پس از ختم هزاره­ي زرتشت هزاره­ي او آغاز     مي­شود و ايران را به پايگاه اصلي از حسن و اخلاق مي­رساند.)

آيين مزديسني در اشعار اخوان

اخوان، پيامبر آئين «مزدشتي» ظهور مي­کند. (19)

     اخوان چنان علاقه­اي به ايران باستان- به ويژه اديان زردشتي و مزدکي داشت، که خود در مجموعه­ي «از اين اوستا» به تصريح اظهار کرده است که در او: «تعاليم زردشت و مزدک با شير اندرون شده با جان به در رود» و در همين مؤخّره مي­گويد:

«چون حس و هوش و خردم به من اجازه نمي­دهند که چه ديني چه دنيوي به اين حماقت­هاي جاريه معتقد شوم و دروغ­ها را باور کنم، زشتيها و پليدي­ها را خوب و پاک وزيبا انگارم... از اين رو خود به ياري خود برخاستم، خود براي ماهي سرگردان و بي­آرام خويشتن آب و چشمه­سار مقدّس آفريدم. به ياري حس و حال و هوش و خرد و خيال خويش چنين کردم و البتّه اکنون اين ظهور و بعثت در اندرون خودم و براي خودم است. من زرتشت و مزدک را در دل و دنياي خويش آشتي دادم. گرد هم آوردم با پند و پيغام­هايي که از بودا و ماني گرفتم و اين حضرات بر خلاف تصوّرم چنان دوست و مهربان شدند که بيا و ببين»(20)

     در شعر زير شاهد آن هستيم که اخوان مي­خواهد تعاليم زميني مزدک را با بهشت زرتشت درآميزد و به راه­کاري براي برون­رفت از بن­بست اعتقادي و همچنين نااميدي­هاي اجتماعي خود برسد:

          ... تو بگو مزدک! چه مي­داني؟

          آن سوي اين مرز ناپيدا

          چيست؟

          ...مزدک: «من جز اينجايي که مي­بينم نمي­دانم»

     پرسنده: «يا جز اينجايي که مي­داني نمي­بيني»

      ... زرتشت: «آه، مزدک کاش مي­ديدي

             شهربند رازها آنجاست

             اهرمن آنجا، اهورا نيز»  (از اين اوستا، 87-86)

     در اين شعر، اخوان به باورهاي خود در مورد آخرالزّمان و ظهور موعود نهايي تأکيد مي­کند و احساس مي­کند که جهان آنقدر به پستي، زوال و بن­بست نزديک شده است که راهي جز قيام آخرين نمي­بيند؛ هفت­انوشه را خطاب مي­کند:

     مگر ديگر فروغ ايزدي آذر مقدّس نيست؟

     مگر آن هفت­انوشه خوابشان بس نيست؟

     زمين گنديد، آيا بر فراز آسمان کس نيست؟   (از اين اوستا، 26)

نتايج

بهار واخوان هر دو از شاعران نوآور و متعهّد معاصر بودند که نمي­توانستند نسبت به واقعيّات جامعه بي­تفاوت باشند اما روش برخورد آن­ها تا حدودي متفاوت است. آنها همان­طور که در مسائل ادبي و زباني از سبک خراساني تأثير پذيرفته­اند، محتواي آثار خود را نيز از اين سبک بي­نصيب نگذاشته­اند.

واقع­گرايي در اشعار بهار به صورت شکايت از حاکمان و اوضاع جامعه، مبارزه با اوهام و خرافه­پرستي، انتقاد از خواص و جهل عوام به گونه­اي اعتراض­آميز و در سروده­هاي اخوان به شکل تصوير جامعه و محيط آزاردهنده، يأس و نوميدي و اندوهِ شاعري تسليم شده بروز کرده است.

جنبه­ي تعليمي در آثار بهار و اخوان فاصله­ي بسياري دارد. فاصله­اي که دو دوره­ي کاملاً متفاوت را نشان مي­دهد. آنچه در آثار کهن سبک خراساني، «تعليم» و «پند و اندرز» ناميده مي­شود، نزديکي بيشتري به آثار بهار دارد. همان­طور که در متن مقاله اشاره شد، تعليم در آثار اخوان از صراحت کمتري برخوردار است.

بروز عقايد مزديسني در اشعار بهار و اخوان داراي تفاوت­هايي است. اين عقايد در آثار بهار در حدّ اشاره، احترام و علاقه باقي مي­ماند که آن هم ريشه در اطّلاعات و دانش وي دارد. در صورتي که در اشعار اخوان تا مرز اعتقاد و ايمان پيش مي­رود.

پي­نوشت

1- بهار.ديوان، 38-32

2- محمّدي آملي. آواز چگور، 45-44

3- ترابي. اميدي ديگر، 8

4- محمّدي آملي.آواز چگور، 93-74

5- فرهنگ معين

6- شميسا. سبک­شناسي شعر، 20

7- فرهنگ معين

 8- شميسا. سبک­شناسي شعر، 66

9- حائري. يکصد ودهمين ميلاد بهار، 361

10- کاخي، باغ بي­برگي، 310

 11- شميسا. سبک­شناسي شعر، 69

 12- همان، 25

13- فرشيدورد. درباره­ي ادبيّات و نقد ادبي، 74

14- همان، 76

15- يوشيج. نامه­هاي نيما يوشيج، 95

16- شهروند امروز، موحّد. 1387، شماره­ي43، 55

17- يوشيج. نامه­هاي نيما يوشيج ، 92

 18- محجوب. سبک خراساني در شعر فارسي، 57

19- آشوري. شعر و انديشه، 194

20- اخوان ثالث. مؤخّره­ي از اين اوستا، 162