گروه ادبیات استان همدان

از ديرباز موضوع نفس مورد توجه حكما، فلاسفه و عارفان ملّت هاي مختلف بوده است. معرفت نفس در صدر شناخت اشياء و موجودات قرار دارد زيرا اساس معرفت، شناخت خالق و مخلوق و زمينهي دست يابي به كمال و حقيقت است. نفس امّاره پايين ترين مرتبهي وجودي انسان است.

توجه بشر به طبيعت حيواني، اميال و لذت هاي حسي سبب پيدايش صفات زشت و غيراخلاقي مثل نفاق، ريا، تكبّر، خودبيني، بخل، حرص و ... مي شود. عارفان نيز با خوارشماري نفس امّاره و سركوبي آن همواره درصدد نجات روح از قفس دنيا بودند و با رياضت و عبادت سعي مي كردند تا نفس را از خوگرفته هايش باز دارند.

شاعران عارف ما در بيان مفاهيم عميق عرفاني از روش هاي گوناگون استفاده كرده اند. يكي از اين شيوه ها به كار بردن عناصر خيال است. مثلاً از تشبيه كه بن مايه ى اصلي تخيّل شاعرانه است فراوان بهره گرفته اند و در تصويرگري نفس امّاره و خصلت هاي آن از مشبه به هاي مختلف ياري جسته اند. تحرّك و پويايي را با استعاره و جان بخشي عرضه كرده اند به گونه اي كه دسته اي از استعاره ها به سمبل و نماد بدل شده اند. نامحسوس را با حكايت هاي تمثيلي قابل

حس و درك كردند.

در اين مقاله تخيّلات شاعرانهي عطار در منطق الطير از حيث مبارزات نفساني با ذكر شواهد مورد بررسي قرار گرفته است.

عطار (بنابرگفتهي دكتر شفيعي كدكني) دومين قلهي خيزاب درياي عرفان است و سومين و بلندترين كوه موج آن مولوي است كه وجودش بدون سنايي و عطّار غيرقابل تصوّر است. عطّار عارفي ميانه روست كه طريقت و شريعت را قرين يكديگر مي داند.

در ادامه ايشان لذّت بردن از شعر عطار را در گرو شناخت شعر عرفاني مي داند كه در نزد مولوي و عطار به شكل تمثيل جلوه گر است.

ساختار مثنوي هاي عطار نظم و سنجيدگي خاصي دارد. عرفان و مقاصد معنوي در ضمن داستان ها و تمثيل هايش بيان مي شود. سخن عطار با عشق و شور همراه است. كلمات در عين پيراستگي، آراسته و فصيح و بليغ جلوه گر مي شود. پرآوازه ترين مثنوي او منطق الطير است كه مراحل سلوك و قرب الهي به گونهي رمزي در آن گنجانده شده است.

يكي از داستان هايي كه در منطق الطير جنبهي رمزي و تمثيلي دارد داستان عرفاني شيخ صنعان است. عاشق شدن پير بر دختر ترسا يكي از وسوسه هاي شيطاني است كه تمام وجود پيررا به آتش مى كشد. نكتهي تعليمي عطّار اين است كه بايد از شوق دوست نفس امّاره را هم چون بت بسوزاند و از نفس كافر روي برگرداند.

در داستان خليل و نمرود و رفتن حضرت ابراهيم در آتش به مفاهيم مجازي اشاره نشده و خواننده به كشف معاني عرفاني مي پردازد. ظاهر طوطي اين داستان آميخته از دو رنگ
متضاد است يكي سبز كه سرسبزي بهشت را يادآوري مي كند و ديگري قرمز كه تداعي كنندهي سرخي آتش دوزخ است. يا ياريگر فرشته و شيطان مي باشد كه برخاستـه از روح و نفـس امّارهي

از ديد عطار حالات نفس گسترده است و هر لحظه دگرگوني هايي ايجاد مي كند. دربن هر مو فرعوني وجود دارد كه به ستمگري حكم مي كند.

در داستان غرق شدن مرد ريش بزرگ به انتقاد از افرادي مي پردازد كه برخلاف ظاهر آراسته باطن خوب و آراسته اي ندارند و مي گويد كه با فرعون نفس امّاره بايد مبارزه كرد.

عرفا نفس و زشتي هاي آن را بيش از هر چيز در چهرهي حيوانات يا پرندگان مختلف به تصوير كشيده اند آن ها با در نظر گرفتن خصيصه هاي ذاتي جانوران ضمن اتصاف اين ويژگي ها به نفس امّاره براي دور كردن سالك از پليدي نفس، تربيت روح و تصفيهي قلب در مبارزات نفساني استمرار داشته اند

در افسانه هاي پيشين اژدها را مار بسيار بزرگي با بال هاي سترگ، چنگال تيزو دم بلند مثل مار كه آتش از دهانش خارج مي شده تصوّر كرده اند كه در اساطير ايران مظهر شرارت و تباهي است و حكيم توس اژدها را نماد نفس امّاره دانسته است. مولانا فراتر از اين اژدها را مظهر مفاهيم مختلفي چون عشق، قرآن، عقل و حتي نفس لوّامه و مطمئنّه قرار داده است.

عطّار معتقد است خوي هاي ناپسندي مثل خشم و حسد در انسان وجود دارد كه با چشم قابل ادراك نيست و فقط عارفان واقعي قادر به ديدن آنها هستند. نفس آدمي گلخني پر از اژدهاست كه از روي ناآگاهي و غفلت به حال خود رها شده است.

در داستان شيخ صنعان نفس خوكي است كه به دنبال پليدي ها مي رود. عاشق و عارف حقيقي قادر به ديدن خوي ها ناپسندند. توصيهي عطار اين است كه در صحراي عشق بايد نفس اماره را بكشي وگرنه سرنوشتي مثل شيخ صنعان يعني رسوايي نصيبت مي شود.

در منطق الطير بهانه اي كه هما براي همراهي اش در سفر مي آورد اين است كه پادشاهاني مثل فريدون جم به خاطر او به عزّت و سربلندي رسيدند زيرا اين مقام را با ذليل كردن نفس و دادن استخوان (چيزهاي بي ارزش) به دست آورده است.

شبانه روز هم نشين و نديم پادشاه دل است و مطيع اوامر كسي نيست.

در داستان هاي صوفيه هرچند سگ، خوار و منفور است اما غالبا موجب آگاهي صوفي
مي شود. درمصيبت نامهي عطار سگي همراه با يزيد مي شود و با او گفتگو مي كند:

در ادامه با اضافه كردن صفت خودپسندي به نفس بهانهجويي پرندهاي ديگر را مطرح ميكند.

انسان از هر طرف كه به مبارزه با نفس قيام مي كند از جاي ديگر سر بيرون مي زند. دكتر شفيعي كدكني مار هفت سر را كنايه از نفس دانسته است كه سالك همواره در حال ستيز با آن است. هم نشيني طاوس با مار نفس منجر به اخراج از بهشت جاويدان و محروميت از نعمت هاي

آن شده است. با سركوبي نفس سركش مي توان لايق درك اسرار و رموز الهي شد.

در قسمتي ديگر عطار كژدم را در كنار مار مي آورد و هر دو استعاره از نفس امّاره اند كه در سرشت هركسي پنهان شده اند.

عطار با تلميح به داستان حضرت يونس كه در شكم تاريك ماهي قرار گرفت نفس را به ماهي مانند كرده كه در صورت رهايي از دهان ماهي مانند يونس به مقام والايي مي رسد.

عطار با مدد پارهاي از عناصر طبيعت راههاي مبارزه با نفس و كنترل آن را به سالكان ميآموزد.

در ابيات زير ضمن اشاره به زره گري حضرت داود (ع) و قدرتي كه در نرم كردن آهن داشتند، نفس امّاره را به آهن مانند مي كند كه بايد با رياضت و سختي آن را در ختيار خود گرفت تا به عشق واقعي نائل شد.

تصوير طبيعي كه از زبان هدهد خطاب به تذرو ذكر مي شود چاه تاريك نفسانيّات است. شرط رسيدن به عرش رحماني رهايي از چاه ظلمت است تا مثل حضرت يوسف پادشـاه سرزمين

سربلندي شود.

يا اين مثال:

در داستان شيخ صنعان بين دل و نفس نبرد سختي در ميگيرد. به توصيهي شاعر به فردي چابك و چالاك جهت غواصّي در درياي عميق نفس امّاره نيازمند است.

وقتي فردي مثل شيخ صنعان در كام نهنگ نفس امّاره فرو رود مسلّماً نتيجه اي جز اين ندارد

كه مردم از ترس آبرو از او بگريزند.

هدهد بعد از بهانه و عذر آوردن طاوس خانهي نفس را به خلدي تشبيه مي كند كه سراسر هوا و هوس است و در مقابل آن خانهي دل قرار دارد كه سرمنزل صداقت است.

براي سفري راحت و آسوده به سراي باقي بايد نفس را از اين دوزخ پر از مار نجات داد.

در داستان ها آشكارترين شكل نشانه هاي عدم واقعيت در تصوير خيالي شخصيت بخشي به

ظهور مي رسد. عطار بسياري از صفات و خصلت هاي ناپسند انساني را به نفس نسبت مي دهد. در بيت زير عيوب دوبيني و نابينايي يا خصلت تنبلي را از ويژگي هاي نفس امّاره ذكر مي كند.

در جاي ديگر دليل دشواري مبارزه با نفس را كافر بودن نفس مي داند.

يكي از پرندگان براي رفتن به سفر، نفسش را بهانه ميكند كه گاهي او را در خرابات ميافكند.

در قسمتي از نافرماني نفس و درمان ناپذيري اش ياد مي كند.

نفس تا زماني كه عصيانگري و سركشي مي كند به آرامش دست نمي يابد.

هدهد در پاسخ به يكي از پرندگان، سركشي نفس را طبيعي مي داند.

نفس آدم ناتواني است كه قادر به شنيدن اسرار و رموز الهي نيست.

در هر حال افراد وارسته اي هستند كه با تزكيه و صفاي درون پلنگ نفس را با قدرت ايمان هلاك كنند.

- آرمان شهر زيبايي، سعيد حميديان، تهران، نشر قطره، چاپ اول 1373.

- پژوهشي در قصه شيخ صنعان و دختر ترسا، جلال ستاري، تهران، نشر مركز، چاپ اول 1378.

- حقيقت و افسانه، فريتس ماير، ترجمه: مهر آفاق ابيوردي، تهران، مركز نشر دانشگاهي، چاپ اول 1378.

- رمز و داستان هاي رمزي در ادب فارسي، تقي پورنامداريان، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، چاپ پنجم 1383.

- شرح جامع مثنوي معنوي، كريم زماني، تهران، انتشارات اطلاعات، ج 4، چاپ چهارم 1379.

- شرح راز منطق الطير عطار، بهروز ثروتيان، تهران، انتشارات اميركبير، چاپ اول 1384.

- شعرالعجم (تاريخ شعر و ادبيات ايران) شبلي نعماني هندي، ترجمه سيد محمد تقي فخر داعي گيلاني، دنياي كتاب، چاپ سوم 1368.

- صداي بال سيمرغ، عبدالحسين زرين كوب، انتشارات سخن، چاپ پنجم، 1386.

- فرهنگ نامه جانوران در ادب فارسي، منيژه عبدالهي، انتشارات پژوهنده، چاپ اول 1381.

- فن بيان در آفرينش خيال، بهروز ثروتيان، انتشارات اميركبير، چاپ اول 1383.

- گمشده لب دريا، تقي پور نامداريان، تهران، سخن، چاپ دوم 1384.

- مدخلي بر رمزشناسي عرفاني، جلال ستاري، نشر مركز، چاپ اول 1372.

- منطق الطير، فريدالدين عطار نيشابوري، محمدجواد مشكور، كتاب فروشي تهران، چاپخانه مشعل آزادي، چاپ چهارم 1353.

- منطق الطير، فريدالدين عطار نيشابوري، شرح محمدرضا شفيعي كدكني، انتشارات سخن، چاپ اول 1383.